2009 Virgin Labfest Plays (This June at the Cultural Center of the Philippines)

The Virgin Labfest is a venue for playwrights, directors and actors to bring to life 'untried, untested, unpublished and unstaged' one act plays. The festival is sponsored by the Cultural Center of the Philippines, Tanghalang Filipino, National Commission for Culture and the Arts, and The Writers Bloc, Inc. SET A School of Life (Mga Dulang Walang Pinag-aralan) June 23: 3pm, 8pm July 4: 8pm July 5: 3pm MPC ni Job Pagsibigan, to be mounted by the Dulaang Sipat Lawin Humdrum pupil Felix Bakat is already the brightest student in the sub- standard Mababang Paaralan ng Caniogan or MPC. He and his two other friends, Erwin & Didai, had the misfortune of being the only three students to report to their class one stormy school day. Their teacher, the terrifying Miss Magnaye, prepares them for her teaching demo which she and her students are scheduled to present before their visiting school superintendent, Mr. Catacutan. On the day of the teaching demo, Erwin & Didai plan to steal from Miss Magnaye’s stock of canned goods; a business the teacher keeps to augment what she earns from the profession she herself despises. But just when Mr. Catacutan is already enjoying the teaching demo, Erwin and Didai are found out. Miss Magnaye points to Felix as the one behind the conspiracy. How the children are eventually cleared of the mischief is no small help from the school’s legendary ghost, Pilita and the violent storm that ties Pilita’s fate to that of Miss Magnaye. Ang Huling Lektyur ni Misis Reyes ni Tim Dacanay, director Hazel Gutierrez A high school music teacher at the crossroads of life decides to retire. She faces her class for one last session and improvises a lecture on a topic she considers most important for her audience: sex. Pandaraya ni Oggie Arcenas, director Roli Inocencio Isadora, a student who is about to graduate summa cum laude from a prestigious university is accused of cheating during an examination. The accuser is Amor, an underachieving student, and the campus slut. The two face-off before the Student Disciplinary Tribunal which is hearing the cheating case. As the hearing unfolds, secrets are revealed, and a jaded society’s value system takes the spotlight. SET B It's Complicated (The Buhul-Buhol Trilogy) June 24: 3pm, 8pm July 3: 8pm July 4: 3pm Salise ni J. Dennis Teodosio, director: Roobak Valle A laptop was stolen. In a desperate attempt to retrieve it, a soap opera writer discovers a life story that's stranger and juicier than the teleseryes he's been writing. Ang Mamanugangin ni Rez ni Clarissa Estuar, director: Paolo O'Hara Enter Pinay’s world, which for most of the day is compressed into a small bag/shoe repair stall she manages at a mall. Here, even simple dreams seem out of reach, and simple Pinay constantly just fades into the background. She makes one last ditch effort for something she truly wants, or rather someone she truly wants only to question why she set her aspirations on that one man, of all people. So Sangibo A Ranon Na Piyatay O Satiman A Tadman ni Rogelio Braga, director Riki Benedicto Written by a Filipino playwright as an ars poetica to a Bangsa Moro freedom fighter Abdul Rahman Macapaar is a story of love, lost and remembrance. Stella, a hooker from the university belt during the Martial Law years remembers the 1971 Tacub Massacre in Kauswagan, Lanao del Norte, Abdul Rahman who longs for a Ranao he left to pursue a dream in Manila, and Aling Ella a spinster who remembers a lost love that haunts her like a ghost. So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman is both a story of how ordinary people struggle for love, self-respect, freedom and maratabat amid a nation that harbors a dark past and an invitation to a journey in one of the sordid histories of Filipino Nationalism against the Bangsa Moro people. SET C Blood Sports (Trilohiyang Dinuguan ) June 25: 3pm, 8pm July 3, 3pm July 5: 8pm Kitchen Medea ni Kiyokazu Yamamoto, director: Yoshida Toshihisa Doc Resurrecion: Gagamutin ang Bayan ni Layeta Bucoy, director: Tuxqs Rutaquio With the desire to introduce positive changes to his community, Doc Resureccion ran for Mayor. Unfortunately, his cousin, Boy Pogi Resureccion ran as a nuisance candidate challenging Doc Resureccion' s chances. Bearing gifts and promises of a better future, he tries persuading his cousin to withdraw his candidacy only to find out that the community he so wanted to help desires a different path for itself. Asawa/Kabit ni George de Jesus III, director George de Jesus III Two middle-aged women, Via and Vanessa, confront each other about the man they both loved for more than 25 years. Through a scathing conversation, resentments and regrets surface like land mines forcing both women to evaluate the immutable choices they made in the name of love, the unbearable burden of hope, and the contentiousness of believing in a man's fidelity. SET D The Family That _______s Together (Tatlong Dulang Walang Diyos) June 25: 3pm, 8pm July 3, 3pm July 5: 8pm Boy-Girl ang Gelpren ni Mommy ni Sheilfa Alojamiento, director Carlo Garcia Two kids, caught in adult infidelity games, took time off away from their errant father's house and spend a vacation one summer in their divorced mother's place in another city and get to know her and her girlfriend. Maliw ni Reuel Molina Aguila, director Edna Vida How does one close a chapter still to be written? Five years after the forced-disappearanc e of her eldest daughter, a mother confronts this question. The play is set after her family celebrates her eldest daughter’s 30th birthday. Cherry Pink and Apple Blossom White ni George Vail Kabristante; director: Paul Santiago This is a document of the times when club entertainers in Japan used to pick yen from the walls of clubs to be remitted to their families back home for saving or for squandering. It zeroes in on former entertainers husband and wife Jay-Ar and Leizl and their dream to go back to Japan which has become an impossibility, given that the Japanese government has absolutely made it difficult now for anyone to work there as club entertainer. Hinting at Chekovian absurdities & humor , the characters continue dreaming and role-playing to relive the good old days. In laughing at themselves and acting “up” and “out” the dark humors and their memorable past in Japan, these two characters find their plight less painful to bear. SET E Life is a Trap (Three Plays in Search of Escape) June 27: 3pm, 8pm June 30: 8pm July 1: 3pm Isang Araw sa Peryahan ni Nicolas B. Pichay, director: Chris Millado Zaldy and Toni, two friends whose family members have been the victims of forced disappearances, amble along a jologs Peryahan. They grope in the dark shadow of a world weighed by uncertainties and fear. Engaged in the ritual of forgetting, the two friends' undefined relationship adds a nagging ambiguity in their lives making it difficult for them to define a future. Hope, for them can be a tricky sleight of hand; a slow and treacherous rickity ride to hell. Paigan ni Liza Magtoto, director: Sigrid Bernardo Fagen ("Paigan"), an Afro-American soldier who deserted his camp to fight side-by-side with the Filipino revolutionaries, is wanted by the Americans for the price of $600-- a hefty sum at the time. Desperate for money, Pedring captures Fagen and is set to behead him when Tacio, a former comrade, and the Filipina wife of the captive beseech him. The play explores a possible scenario posed by historical essays on the true-to-life story of the guerilla fighter who defected to our side during the Filipino-American War. Hate Restaurants ni David Finnigan, director: Victor Villareal Hate Restaurants is a command. Hate restaurants. Hate them. This play follows the trials and tribulations of a small pancake restaurant during the biggest breakfast of the year. Head chef and restauranteur Louise is incapacitated after an unfortunate encounter with a giant rat, leaving waiters Louise and Billy and mild-mannered kitchen-hand Toby to handle a booking of 70 businessmen who are suspiciously picky in their requirements The Virgin Labfest 4 Revisited set of three plays include June 28: 3pm, 8pm July 1: 8pm July 2: 3pm Floy Quintos's Ang Kalungkutan ng mga Reyna Rogelio Braga's Ang Bayot, Ang Meranao at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte. Job Pagsibigan's Uuwi na ang Nanay kong si Darna STAGED READINGS Tim Dacanay's adaptation of Harold Pinter's Betrayal: Kataksilan Joshua Lim so's adaptation of Alfred Jarry's Ubu Roi: Noong Minsan May Nanungkulan sa San Lazaro Joel Trinidad's musicale: Breakups and Breakdowns SPIT will also come up with an improvisational devised piece. Anthology includes 15 plays. I selected and edited the plays for the volume, in consultation with former TP Artistic Dir Dennis Marasigan. The anthology will be launched on June 23, 2009, the opening day of the Labfest. The anthology contains: Year 1: Rite of Passage by Glenn Mas Geegee at Waterina by J. Dennis Teodosio Year 2: Ang Unang Aswang by Rody Vera The Palanca in my Mind by Job Pagsibigan Tres Ataques de Corazon (The angina Monologues) by Nicolas Pichay Hubad by Liza Magtoto and Rody Vera Year 3: Mga Obra ni Maestra by Njel de Mesa Three sisters: Isang Noh by Yoji Sakate Teroristang Labandera by Debbie Ann Tan Ellas Inosentes by Layeta Bucoy Year 4: Pamantasang Hirang by Tim Dacanay Dong-Ao by F. Sionil Jose Masaganang Ekonomiya by Allan Lopez Ang Bayot, Ang Meranao at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte by Rogelio Braga Ang Kalungkutan ng mga Reyna by Floy Quintos For details on the Virgin Labfest, call 8321125 loc. 1600 or 8323661. Nikki Torres at 8321125 loc. 1607 or 832-2314 or email http://us.mc519.mail.yahoo.com/mc/compose?to=drama_ccp@yahoo.com.

2009 Virgin Labfest Plays

MAYROON AKONG DALAWANG dula ngayong taon sa Virgin Labfest (VLF) sa Cultural Center of the Philippines. Ang isa ay isang bagong dula at ang isang naman, reprise sa performance nito last year. Ang VLF 09 ay gaganapin mula June 23 hanggang sa July 5. May labing limang (15) dulang ipalalabas, public readings ng mga full length plays, book launch ng Virgin Labfest Anthology, at writing workshop. Ipalalabas lahat ang mga dula sa Tanghalang Huseng Batute (THB) sa CCP mismo.

Sana'y maging successful muli ang Virgin Labfest ngayong taon at dayuhin muli ng mga taong mahilig manood ng dula at iyong nais makisilip sa kung ano nga ang kontemporanyong anyo, tema, sensibilidad ng teatro sa ating bayan. Ang VLF ay festival ng mga 'untried, untested, and unpublished' plays.

Ang VLF ay hinahandong ng aming grupo, The Writers' Bloc, Inc isang samahan ng mga mandudula, ng Cultural Center of the Philippines, at National Commission for Culture and the Arts. Narito ang dalawa sa aking mga dula:

Ang Bayot, ang Meranao at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte (2008) with Joey Paras and Arnold Reyes directed by Nick Olanka. June 28 3PM and 8PM, July 1 8PM, July 2 3PM. An unusual rendezvous of two beautiful and sharp-tongue outspoken creatures living at the margins of our society. Take a peak on their engagement as they courageously travel— devoid of any inhibitions, political correctness, and social graces—that rough and 'older than history' roads of discrimination, hypocrisy, bigotry,social divides, corruption and unspoken violence to arrive in a decent friendship. Ang Bayot, ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte is a bitter yet funky peppered with a Radio Active Sago Project kick-ass take on the cruelties of our society that condones discrimination which is definitely not so cool.

The play got 5 Gawad Buhay Nominations in 2008 and two nominations for Best Actors in 2008 Aliw Awards (Joey Paras won as Best Actor).

So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman (2009) directed by Riki Benedicto. Written by a Filipino playwright as an ars poetica to a Bangsa Moro freedom fighter Abdul Rahman Macapaar is a story of love, lost and remembrance. Stella, a hooker from the university belt during the Martial Law years remembers the 1971 Tacub Massacre in Kauswagan in Lanao del Norte, Abdul Rahman who longs for a Ranao he left to pursue a dream in Manila, and Aling Ella a spinster who remembers a lost love that haunts her like a ghost. So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Santiman a Tadman is both a story of how ordinary people struggle for love, self-respect, freedom and maratabat amid a nation that harbors a dark past and invitation to a journey in one of the sordid histories of Filipino Nationalism against the Bangsa Moro people.

Ang bago kung dula ay ang ikatlo sa trilohiya ko ng dula (pagkatapos ng Sa Pagdating ng Barbaro at Ang Bayot, Ang Meranao at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte).

Ang So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman ay dulang naisulat ko patungkol sa mga uri ng relasyon mayroon tayong mga tao at kung paano nga ba natin lilingunin ang isang malungkot na karanasan, halimbawa ang karahasan o ang nawala o nalimot na pag-ibig. Isa itong dula na 'challenge' baga ng direktor ko noong isang taon (Nick Olanka) na sumulat naman daw ako ng 'love story' na play. Kaya sinubukan kong ukilkilin ang mga tagong bahagi ng aking alaala at gawing inspirasyon sa bagong dula.

Ewan. Mahirap ang sumulat ng 'love story' lalo na kung isang napakalayong karanasan sa iyo ang pag-ibig, ang umibig, at ibigin. Ayaw ko namang magpanggap na alam na alam ko na talaga ng pag-ibig at ang lahat ng kompleksidad nito bilang damdamin at bilang isang pisi na magbibikis sa mga rela-relasyon. Ni hindi ko nga alam ang pakiramdam ng inibig na higit pa sa pag-ibig na kayang ibigay sa iyo ng iyong mga kamag-anak at mga magulang at kaibigan.

Sa dulang ito inspirasyon ko rin ang Abdul Rahman Macapaar. "Ang" ginamit ko dahil hindi ko naman siya kilala bilang tao. Insipirasyon ko ang Abdul Rahman Macaapar -- ang lahat ng sinisimbolo niya sa akin sa personal na lebel, pulitikal, at maging sa aking Sining. Mahalaga marahil ang Abdul Rahman Macaapar sa akin sa mga susunod na paglalakbay ng aking pagsusulat.

Sana sa darating na Hunyo sa VLF, mapangatawanan ng dula na ito na nakasulat ako ng isang 'love story' at isang dula na mangungusap sa daang tatahakin ng aking pagsusulat (ng dula at ng mga kuwento sa mga susunod pang taon na darating sa akin insha Allah.)

Hindi ko alam pero ibibigay ko na lamang sa mga manonood ang pagpapasiya. Magkita-kita nawa tayo sa Virgin Labfest.

Dula at Pagtitiwala

DALAWA SA AKING mga dula ang ipalalabas ngayong taon sa Virgin Labfest sa Cultural Center of the Philippines sa Hunyo ayon kay Rody Vera, ang festival director. Ipalalabas muli Ang Bayot, Ang Meranao, at ang Habal-Habal sa Isang Nakababagot na Paghihintay sa Kanto ng Lanao del Norte at ang bago kong dula, So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman. Si Nick Olanka muli ang director ng habal-habal play at si Rikki Benedicto naman ang sa So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman.

Medyo challenging sa akin (at sa aking direktor) ang sitwasyon ko ngayon sa Virgin Labfest, malayo kasi ako sa Maynila. Nandito ako sa Cebu City. Mahalaga kasi sa akin ang makausap ang direktor at ang mga artista sa dula. Minsan marami kasi silang tanong. Minsan, mas mabuti na ako na rin ang magpaliwanag. Anupaman, challenge sa akin ang sitwasyong ito dahil kailangan kong gamitin ang teknolohiya at ang walang kamatayang virtue ng pagtitiwala. Pagtitiwala sa aking direktor, sa mga tao sa produksiyon at sa mga artista sa aking dula.

Pagtitiwala sa aking Sining.

Lagi kong sinisimulan ang ritwal sa mga theatre company na gumagamit ng aking piyesa ang pagpapaalala na tayo ay mga Filipino, mga Manilenyo, at ang iba ay mga Kristiyano at ating dula ay mangungusap ng Mindanao, ng mga Bangsa Moro - kailangan sensitibo tayo sa cultural at religious nuances sa dula maging ang historical context ng mga sitwasyon. Kaya binabasa ng mga kaibigang Meranao sa Marawi City ang dula at patuloy ko itong nirerebisa kahit nagsisimula na ang rehearsal (iba ang script na ginagamit noon nina Angeli Bayani at Eric dela Cruz sa script na hawak ng ibang tauhan sa dulang Sa Pagdating ng Barbaro dahil hindi pa dumarating ang responses ng mga readers mula sa Marawi), kaya hindi puwedeng magdagdag at magbawas ng linya ang mga artista. Kailangan may Moro sa produksiyon at matuto tayong makipag-usap sa mga Moro na hindi natin kailangan mag-impose at mag-assume.

Malimit akong umuupo sa harap ng direktor at tinatanong ko sa kaniya kung ano ang kanyang perspektibo sa aking dula. Mahalaga sa akin na nauunawaan ng direktor ang pulitika, konteksto, maging ang mga religious at cultural nuances sa aking dula, maging ang inaasahang responses ng manonood sa dula. Kailangan laging handa. Kailangan maging sensitibo. Minsan hinahikayat kong mag-riserts ang direktor at ang mga artista - ano ang maratabat, ano kasaysayan ng Lanao, ang ano Bangsa Moro. Mahalaga sa akin ang sensibilidad ng direktor dahil doon ko rin nauunawaan kung paano ko nga ba aayusin aking akda dahil ang Virgin Labfest ay isang proseso.

Masaya ako sa ganitong proseso dahil nakikita ko rin ang sensibilidad ng kapwa Filipino na naninirahan sa Maynila kapag pinag-uusapan ang mga Moro.

Ngayon ko lang nararamdaman ang maging malayo sa Maynila, malayo sa mga entablado. Hindi ko alam pero nais ko na lang isipin na magiging maayos ang lahat, baka nga hindi pa ako makapunta sa Maynila sa festival. Kahit wala ako sa rehearsal, sa first reading para sagutin ang tanong ng mga artista, sa technical dress rehearsal, sa chikahan kasama ang mga kaibigang mandudula sa Writers Bloc, Inc. at sa PETA Writers Pool, iisipin ko na lang marahil na ganoon talaga siguro. Magtiwala.

Sa lahat ng dula na naisulat ko sa mga nagdaang taon ang So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman ang pinakamahirap. Mahirap dahil mabigat siya sa dibdib at sa isipan. Paano ba itatanong sa sariling bayan ang isang krimen na maging siya ay pilit niyang itinatago sa pinakakubling bahagi ng kanyang kasaysayan? Paano mo itatapon sa daigdig ang isang uri ng karahasan na walang pagkondena sa sarili mong bayan? Paano mo uukilkilin sa sarili mo ang nakatagong karahasan sa pinakamalalim na bahagi ng iyong pagkatao - ang maging isang Filipino sa harap ng isang Moro?

Kagabi, hindi ako makatulog, naglakad-lakad ako, paikot-ikot sa harapan ng Redemptorist Church at Mango Avenue. Hindi ko alam pero parang may bumabagabag sa akin. Mabigat ang aking dibdib. Nalulungkot yata ako dahil sa pag-iisa sa isang malayong lugar o iniisip ko lang ang aking dula at ang ilang dula na naisulat sa nagdaang mga taon. Biglang nagtext sa akin ang isang kaibigang Meranao na nasa Marawi City; nagpapasalamat sa dula na natapos niyang basahin sa hapon. Siya palagi ang nagbabasa ng aking mga dula at nagbibigay ng mga komento. Marami siyang sinabi bilang isang Meranao, bilang isang Moro, at sa dula na kanyang nabasa. Hindi ko alam kung paano siya sasagutin. Sinabi ko na lang sa kanya na ako ay Filipino at mahirap ang dulang iyan para sa akin. Nais kong lakbayin ang aking damdamin, bakit ganoon na lamang ang aking nararamdaman. Siguro, dahil parang wala akong kakampi. Walang nakauunawa sa akin. O, wala nakauunawa sa akin at sa kung saan ako nanggagaling. Ewan.

Ngunit wala akong dapat na isipin sa ngayon kundi ang magtiwala sa aking Sining at marahil ito rin ang magliligtas sa akin. Muli, magtiwala. Kailangan kong matutunan ang mamuhay nang mag-isa.

Interview

SA LOOB NG isang History Department sa loob ng isang Katolikong unibersidad na nasa isang Katolikong siyudad, siyudad na nasa isang Katolikong bansa.

Historian: So, you are good as pass.

Applicant: Thank you, sir. Thank you.

Historian (habang sinisipat ang application papers na matagal na niyang nabasa): I see here...I see here that you are...a Muslim. Right! A Muslim!

Applicant: Ah, yes sir.

Historian: Ah s'an ka sa Mindanao?

Applicant: Ay hindi po. I'm from Manila.

Historian: I sensed that you are Tagalog.

Applicant: No, sir. My parents are Visayan: my mother is a Waray and my father is a Negrense. But I was born and raised in Manila.

Historian: Ah you're a Balik-Islam.

Applicant: No, sir. I am a Muslim.

Historian: But you are from Manila?

Applicant: I am a Filipino Muslim.

Patlang.

Historian: Any field of specialization in case you start your studies here?

Applicant: I want to study the Kagan Bangsa Moro...yes, Kagan History, sir.

Historian: Ah, Filipino Muslims in the South. That's interesting. We have students here from Mindanao and professors specialized in Filipino Muslim's history in the South.

Applicant: No, sir, Moro History.

Historian: Filipino Muslim's history in Mindanao.

Applicant: Moro History, sir. Not Filipino.

Sa loob ng isang History Department sa loob ng isang Katolikong unibersidad na nasa isang Katolikong siyudad, siyudad na nasa isang Katolikong bansa... may dalawang Pilipinong hindi nagka-intindihan.

Jabidah Massacre Celebration (Post Mortem)

ISA SA MGA napakalaking bagay na hindi ko nagawa sa taong ito ang ay ang dumalo muli sa anibersaryo ng Jabidah Massacre sa Corregidor Islands sa Bataan. Mahalaga ang pagtitipon na ito sa akin bilang tao, isang Filipino, at isang manunulat. Marami kasi akong natututunan sa paglingon sa isang bahaging ito ng aking kasaysayan. 'Aking' ang ginamit ko na ang ibig kong sabihin kasaysayan ng Pilipinas at ng mga Filipino. Mahalaga na sa akin ngayon na alam ko kung paano titingnan ang Jabidah Massacre: sa perspektibo ng kasaysayan ng Bangsa Moro at sa perspektibo ng kasaysayan ng mga Filipino. Hindi sila iisa.

Ngayong taon lumiban ako sa piging. Nandito kasi ako sa Cebu at nagtatrabaho. Nais ko mang bumalik ng Maynila at dumalo napako ako sa mga gawain sa opisina. Anupaman sa isang sulok ng aking silid inisip kong muli ang aking mga karanasan sa piging. Noong Marso, 2008. Sa Corregidor at maliit at maikli naming huntahan ni Jabin Arula. Naaalala ko noon sa aming usapan kung paano niya inilahad ang mga pangyayari. Ang taas ng araw, ang kulay ng usok, ang mga kapit-bahay niya noon na sumama sa kanya para maging 'sundalo', ang pangako na babalik na sila sa Tawi-Tawi. May mga bagay na hindi pinag-uusapan ng mga Filipino dahil masakit ding itong tanggapin sa sarili; may mga kasaysayan na pilit nating kinalilimutan dahil sadyang takot tayong magpatawad at humingi ng tawad. Kay daling lumimot at magpanggap na dadaloy ang buhay nang pasulong.

Dumalo ako noon sa Jabidah Massacre celebration dahil may mga bagay akong nais matutunan sa isang karanasan. Sa mga panahong iyon marami kasi akong tanong, sa sarili, sa nangyari sa akin sa dating kong trabaho, sa mga kalsabahiang nasaksihan ko noon sa mga Meranao sa Lanao del Norte. Nitong mga nagdaang araw kasi hindi ko na naman madisiplina ang aking sarili na tapusin ang aking dula na So Sanggibo a Ranon na Piyatay o Satiman a Tadman para sa Virgin Labfest sa Hunyo. Hindi ko alam kung bakit pero may suspetsa ako na may kailangan akong balikan sa aking kasaysayan. Hindi hadlang ang Cebu at ang kakaibang daigdig sa lugar na ito para maiwaglit ang mga dapat tapusin at ipinangako sa sariling personal na pakikibaka. Maraming boses ang pinatatahimik sa bayang ito. Ayaw ko nang dumagdag. Maraming pagbabalat-kayo. Maraming hiindi itinuro sa akin ang mga paaralan at unibersidad na aking pinasukan. At palagi kong tinatanaw ang Jabidah Massacre bilang pagbubukas ng sarili bilang isang Filipino, isang katapangan at selebrasyon ng katapangan sa pagharap sa sariling mga demonyong nananahan sa aking kasaysayan.

Saan man ako ipadpad ng aking pagsusulat, ng aking Sining, isa lang ang lagi kong isasagot bilang Filipino at bilang isang manunulat: Ang Bangsa Moro ay hindi lamang pakikipagtunggali para sa pagiging isang lipi at sa pagsasarili; isa itong pakikipagtunggali para sa kalayaan ng tao. Kaya ito ay unibersal. Kaya ito ay mahalaga sa akin. Alhamdullilah.

Bikol Express: Sa Kagubatan ng Isang Lungsod at Ang Sandali ng mga Mata

NITONG ENERO BITBIT ang halos apat na kahong mga aklat at ilang mga bag papuntang Cebu City (ito na ngayon ang aking pansamantalang tahanan para magtrabaho at magsulat) binitbit ko ang Bikol sa aking paglalakbay. Dalawang Bikolanong manunulat at mga kuwentong Bikolano ang dinala ko sa aking paglalakbay. Halos isang buwan kong binasa ang dalawang aklat, nginasab ng dahan-dahan ang bawat salita at inurirat kung ano nga ba talaga ang daigdig sa isang kuwentistang Bikolano. Sina Abdon Balde at Alvin B. Yapan ang mga kontemporanyong kuwentista na mula sa Bikol.

At hinihikayat ko ang lahat na basahin natin ang kanilang mga akda.

Sa aklat ni Balde na Sa Kagubatan ng Isang Lungsod hindi Bikol ang nais niyang pag-usapan kundi ang isang bagay na nagaganap sa buong Pilipinas at maaring karanasan din ng lahat ng lipi sa daigdig: ang korupsiyon sa sistema at ugat nito ang pagkagahaman sa kapangyarihan ng isang indibidwal na binigyan ng pagkakataon ng isang korap na lipunan. Lipunan, indibidwal, sistema at korapsiyon ang buod at buto ng nobela ni Balde. Kung iisipin hindi na ito bago sa atin; hindi na bago ang ganitong kuwento sa ating lipunan at sa ating mga panitikan. Ngunit hindi layunin ni Balde ang pag-usapan ang mga bagay na matagal na nating alam. Ang kanyang aklat ay imbitasyon sa atin na pasukin ang buhay ng isang taong nalulong na sa kapangyarihan at korupsiyon.

Dalawa ang daigdig ang nais na ipakilala sa atin ni Balde: ang personal na daigdig ng isang taong sa paghusga ng lipunan ay may saliwang moralidad at ang daigdig mismo na lipunan na siyang kumakalinga sa ganitong moralidad. Sa gitna ng dalawang daigdig na ito naroroon ang tunggalian ng tama at mali, ang lihis at tuwid na katwiran, at ang katwiran mismo ng mga taong lulong na kapangyarihan at pagkagahaman. Isang kahanga-hanga sa nobelang itong ang nalalaman ni Balde sa sistema ng korupsiyon sa sangay ng public works. Dapat nabasa ng World Bank ang aklat na ito ni Balde at maaring makatulong sa kanila (at sa atin na rin) na maunawaan kung paano nga ba tumatakbo ang korupsiyon sa public works projects ng gubyerno.

Walang pretensiyon ang nobela ni Balde. Wala itong nais na baguhin sa mismong Sining ng pagsusulat ng nobela. Ang kariktan ng aklat ay ang payak na mithiin nitong magkuwento at magsiwalat. Kung mayroon mang kapuna-puna sa aklat at tanging nakakainis na ninanais mong sulatan ang publishing house na sana't hindi na lamang sila isinama sa paglikha ng aklat. 'Wala mismo sa aklat' ang problema. Ang mga problema: Si Virgilio Almario, Marne Kilates, ang nagdisenyo ng aklat at ang mismong paraan kung paano nilikha ang aklat.

Pasintabi fan talaga ako ng mga nobelista at kuwentista sa ating bayan.

Hindi ko alam kung tamang desisyon ang ilagay sa aklat ang mga blurb ng dalawang manunulat. "Isang pambihirang tuklas ng Literaturang Filipino" ang sabi sa harapan ng aklat mula kay Almario. Hindi ko tuloy alam kung nagtapos ba ang pagbabasa ni Almario ng nobela sa Filipino Sa Pagkamulat ni Magdalena o sa Ingles naman e sa The Great Gatsby at ganoon na lamang ang kanyang natuklasan. Hindi ko alam kung ang 'pambihirang' binabanggit niya ay niya pagkatuklas niya sa ganda ng nobela ni Balde o ang kamangmangan niya sa mga nobelang Filipino o sa pagbabasa ng nobela mismo. Ang tema ng nobela ni Balde ay halos napag-usapan, iniismiran pa nga, maka-ilang ulit nang tinuklas at tinutuklas ng mga nobelistang Filipino. Jun Cruz Reyes, F. Sionil Jose, Rogelio Sikat, Lope K. Santos at hindi matatapos ang listahan (puwedeng umpisahan natin kay Rizal.) Ano ang pambihira kung hindi ang hindi paggalang ng blurb sa likha ni Balde na ilagay ito sa dapat nitong paglagyan sa panitikan sa ating bayan.

At hindi pa nakuntento si Almario. Sa introduksiyon ng aklat, hindi niya naman ibinigay ang tamang daan sa mambabasa na maunawaan natin ang aklat ni Balde. Bagkus pinuri niya si Balde, hindi bilang alagad ng Sining ngunit bilang isang Bikolano na nagsusulat sa Tagalog. Nais kong bigyan ng paggalang si Balde bilang isang manunulat, bilang alagad ng Sining, at hindi ang kanyang lahi.

"Isang paglalaro sa pagitan ng realidad at likhang-isip ang kagila-gilalas, isang paglalaro na ang pangunahing lunggati ay igiit ang katunayan ng likhang isip sa saglit na pagbabantulot ng paniniwala ng ulirat. Ibinubukas nito ang daigdig at batas ng kalikasan sa mga posibilidad ng kababalaghan at sobrenatural." Teka, hindi yata nabasa ni Almario ang realismong nobela ni Balde at hindi ko mawari kung saang bahagi ng nobela hinugot ang 'kababalaghan at sobrenatural.' Ngayon lang ako nakakita ng nobela na ang blurb at ang introduksiyon ay sampal mismo sa nobelista at sa mismong Sining ng nobela at sa mga taong nagbabasa ng nobela.

Tatlong daang piso ang nobela ni Balde. Ngunit ang mga pahina ng nobela at putol-putol at hindi magkakasunod. Mayroon ding typographical errors. Ang histura at laki ng aklat maging ang disenyo ay parang college textbook. Hindi mahahalina ng aklat mga mambabasa na kunin ang aklat sa estante. Sa akin, sa payak na nobelang ito Balde, mahalagang mabasa siya ng mas nakararami.

***

Aaminin ko na sa lahat ng kontemporanyong manunulat ng kuwento sa Filipino si Alvin B. Yapan ang siyang pinaka-paborito ko. Kakaiba siya sa lahat ng kuwentista sa ating bayan. Hinahangaan ko ang kanyang mga likha na nababasa ko noon sa Heights at sa mga sipi ng mga kuwento niya nagwagi sa Palanca. Ngayon nais kong itama ang aking sarili, gusto ko si Yapan bilang kuwentista ng maikling kuwento at hindi nobela.

Isang kuwentong bitin Ang Sandali ng Mga Mata. Bitin dahil tila ang lawak ng damdamin at karanasan na nais na dalhin ni Yapan sa daigdig ay maaring dalhin ng isang maikling kuwento at hindi ng isang nobela. Nabuhay ang 'haba' ng nobela sa mga imahen at kuwentong kababalaghan ngunit hindi sa damdamin at karanasan ng buhay na nais sanang lakbayin ng nobela. Kaya hindi maiwasang may mga bahagi ng kuwento na paulit-ulit ang tagpo at damdamin, ang 'kababalaghan' ay simulang bahagi lamang nobela at unti-unti itong nawawala hanggang sa maging parang bersiyon na ito ng Philippine Ghost Stories series sa katapusan.

Bagaman ang nobela ay tungkol sa kapangyarihan ng sandali, ng pananatili, ng mga ala-ala na hindi umuusad dahil ayaw nating itong bitiwan at palayain na siyang pagpapalaya rin sa ating sarili hindi nakayanan ng nobela ang kuwento. Nanaig marahil ang maratabat ni Yapan bilang magaling at tanyag at premyadong kuwentista at hindi ang kanyang pagiging kuwentista. Ninais na ibalandra ni Yapan ang kanyang riserts, ang kanyang pinagmulan, ang mga teknik na ginamit niya sa Nana Soling, ang pagiging biswal ng kanyang mga akda. Ngunit hindi siya nangusap ng damdamin. Ang ala-ala ay ala-ala at hindi na ito dapat itong pagtalunan. Ngunit ang ala-ala bilang damdamin, na siyang nais lakbayin ng kuwento, ay isang napakaganda sanang ipanganak sa daigdaig sa pamamagitan ng nobela ngunit hindi naabot ni Yapan.

Anupaman hihintayin ko ang susunod na nobela ni Yapan. At tiyak kong kagigiliwanan ko ito tulad ng kanyang mga maiikling kuwento.

***

Nangako ako sa sarili na babalik muli ako sa masigasig na pagbabasa ng mga nobelang Filipino na nakasulat sa sariling wika. Babalik ako sa pagbabasa ng mga kuwentong Filipino. Dahil nais kong maglibang. Dahil nalilibang ako sa mga perspektibo ng ating mga nobelista. Nariyan pa sila at naghihintay sa mga kahong binitbit ko mula sa Maynila: Jun Cruz Reyes, Edgar Samar, Lazaro Francisco, at ilan pang aklat ni Balde.

Hinihikayat ko ang lahat na magbasa tayo ng mga nobelang Filipino. Iyong nasa sariling wika (hindi ko ibig sabihin ang Tagalog.) Sari-sari ang kanilang tema, estilo, at punto de bista. Malay mo magkaroon pa tayo ng favorite nobelistang Noypi. Isang napakagandang karanasan ang pagbabasa ng mga nobelang Filipino higit pa sa karanasan na nais ipamukha sa atin ng mga mamerang blurb ng mga taong hindi naman yata nagbabasa ng nobela. Caingat ka.

Manila Tours 2009 (photos by Alberto Bainto)

MATAGAL BAGO AKO nakabalik sa aking blog. Maraming nangyari at maraming trabaho. Lumalabas ako minsan ng Maynila at minsan naman parating nasa Cebu. Nobyembre pa ang huling entry ko sa blog na ito. Hindi ko alam pero ang blog na ito lang ang tila 'window' ko sa daigdig. Nakikita kong may halaga siya sa akin dahil dito ko nga inilalabas ang mga latak ng aking mga idea: mga idea, damdamin, karanasan at mga saloobin na hindi ko magamit sa aking pagsusulat. Nandito silang lahat. Siguro ititigil ko lang ito kung maisipan ko nang magsulat ng talaarawan o sariling talambuhay. Ngunit matagal pa iyon dahil wala pang masyadong pangyayari sa aking buhay. Napakabata ko pa, ika nga ng isang kaibigang mandudula.

Maraming nangyari. Nandito na ako Cebu City at dito na ang aking trabaho. Sa loob ng dalawang Linggo nito nagdaang Febrero dalawang magkasunod na weekend akong bumalik ng Maynila. Sa unang weekend binisita ko ang palabas ng IPAG (Intergrated Performing Arts Guild) ng MSU-IIT sa Iligan (dahil na rin sa imbitasyon ni Steve Fernandez) at para na rin dalawin ang aking kaibigang mandudula na dumalaw sa Maynila, si David Finnigan. Sa weekend na iyon binasa rin ang PETA Writers Pool ang aking full length play "Ang Katapangan ni Buhesa". Dumalo sa nasabing sesyon si David at isa pang kaibigan na si Issa Lopez (direktor ng dula ni David sa Maynila ilang taon na ang nakalilipas.) Nang sumunod na linggo naman bumalik ako sa Maynila upang mapanood ang palabas ng Sining Kambayoka sa CCP rin at makilala ang ilang kasapi ng grupo; nais ko ring makilala noon ang aking textmate at ina ng isa sa mga reader ng aking dula, si Cecille Mambuay. Sa blog entry na ito nais kong ipabahagi ang mga larawan namin sa Manila Tour (kasama ang aking mga kaibigan). Ang mga larawan ay kuha ng aking kaibigang astig na photographer, Alberto Bainto.

Pebrero ng 2008 nang unang isinagawa ang tinatawag naming Manila Tour. Simple lang naman objectives ng Manila: sa halagang 500 pesos kailangan malibot namin ang Quiapo areas, China Town, ang tatlong religious places sa lugar: Taoist Temple, Quiapo Church at ang aming Golden Mosque sa Quiapo. Nagsisimula ang 'tour' sa aking unibersidad, Santo Tomas at magtatapos ito sa pamamagitan ng pagsakay ng calesa mula China Town hanggang Intramuros.

Isang napakasayang karanasan ang Manila Tour sa akin; ipinanganak, lumaki at halos ang aking buhay ay nasa Maynila ngunit hindi ko pa napupuntahan ang mga lugar na ito. Nais kong makilala ang aking siyudad, ang Maynila, higit sa araw-araw na pagpapakilala nito sa akin bilang bahagi ng aking buhay. Nais kong makaharap ang kaluluwa ang aking siyudad dahil bagaman ang dugong nanalaytay sa aking mga ugat ay mula sa mga isla ng Visayas, ako pa rin ay isang Manilenyo at Maynila ang aking siyudad.

Tulad nang dati sinimulan ko ang Manila Tour sa aking Unibersidad. Ang Santo Tomas ang pinakatamatandang Unibersidad sa buong Asya at ang kinatatayuan niyang gusali ngayon ay ang ang gusali na pinaglipatan ng institusyon nang ilabas ito ng Intramuros. Naging 'concentration camp' ng mga Hapones ang gusaling ito ng 'Royal, Pontifical, at Catholic, University.'

Matapos ang Santo Tomas sumakay ang aming grupo ng jeep patungong Quiapos. Ngunit naisipan ni Bert na dumaan muna ang grupo sa Bahay Nakpil. Ang Bahay Nakpil ang tahanan ang asawa ni Andres Bonifacio nang siya ay mabalo. Napangasawa ni Oryang si Nakpil at nanirahan siya sa bahay na ito.

Naalala ko ang Silay sa amin sa Negros nang pasukin ko ang Bahay Nakpil. Ganito pala mamuhay ang mga manggaranon noon sa Maynila. Ito ang kanilang tahanan. Ganito ang kanilang araw-araw na gawain. Nakalulungkot isipin na tinabunan na ang mga iskwater, salaulang kapit-bahay, mga gusgusing gusali ang Bahay Nakpil. Hindi tulad sa amin sa Silay na napanatili ng mga pamilya ng mga haciendero ang kanilang tahanan at ang ala-ala ng kanilang kapangyarihan, gaano man ito karimarim.

Matapos ang Bahay Nakpil nagtungo ang grupo sa Quiapo Church. Tumingin sila ng mga agimat ang nakipag-usap sa mga manghuhula. Hindi naman makapasok ang grupo dahil puno ng mga parokyano ang simbahan. Sa harap mismo ng simbahan nakapuwesto ang manghuhula, tindera ng mga agimat, nagpapadasal nang may bayad, at iyong mga nagtitinda ng mga halamang gamot na pampalaglag ng bata. Sa harapan mismo ng simbahan ng Quiapos Church.

Matapos ang Quiapo Church naglakad ang grupo patungong China Town. Dumaan kami sa lumang SM, sa Escolta sa tapat ng rebulto ni Lacson. Sa China Town na rin kami nananghalian at sumakay ng calesa.

Gamit ang calesa tinungo at binisita ng grupo ang iba't ibang lugar sa pusod na ito ng Maynila. Narito ang mga lawaran sila na ang magsasabi kung ano ang Maynila.